Eski Azerbaycan toprağı Ön Asya bölgesinde Kafkas dağlarının
güneydoğu ucundan Urmiye gölünün güney ve güneydoğusundaki dağlık arazilere
kadar olan sahaları kaplamaktadır. Bu saha 500.000 km2’den fazladır. Azerbaycan
topraklarının tamamı ekvatorun kuzey doğu yarımküresindedir. İspanya,
Yunanistan, Türkiye, Çin ve Kore ile aynı coğrafi boyuttadır. Avrupa’dan orta
ve doğu Asya ülkelerine giden önemli uluslararası bir kısım ticari yollar Azerbaycan
arazisinden geçmektedir. Batıdan doğuya gidilen en kısa transit ticari yollar
Azerbaycan yollarıdır.
Azerbaycan toprağı, Büyük Kafkas sıra dağlarının güney doğu
kısmını, Küçük Kafkas sıra dağlarının ise büyük bir bölümü ile bunlar arasında
bulunan Kür Aras ovasını, güneyde Talış, Savalan, Karadağ Bozkuş silsileleri
ile İran yaylasının kuzey batı kısmını kaplamaktadır. Güney Azerbaycan İran’ın
Erdebil, Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan, Zencan kısmen Hemadan eyaletlerini
ve onlara sınır astara ile Gazvin vilayetlerini ihate etmektedir. Rusya’nın
Kuzey Azerbaycan’ı zabt etmesi ve İranla Rusya arasında imzalanan Gülüstan
(1813 yılı) ve Türkmençay (1828 yılı) mukaveleleri Azerbaycanı ikiye böldü.
Güney Azerbaycan İran’ın, Kuzey Azerbaycan ise Rusya’nın terkibine katıldı.
28 Mayıs 1918’de Kuzey Azerbaycan arazisinde Azerbaycan Halk
Cumhuriyeti kuruldu. 114.000 km2’ye yakın yüz ölçüme sahip olan bu devletin
sınırlarının uzunluğu ise 3504 km’den fazla idi. Ancak, 1920 yılında Bolşevik
Rusyası, Azerbaycan Cumhuriyeti arazisini zapt ederek, burada Sovyet hakimiyeti
kurdu. 20. yılların başlarında Azerbaycan’ın eski toprakları olan Göyçe ve
Zengezur bölgeleri Ermenistan’a verildi. Azerbaycan’ın en füsunkar köşesi olan
Karabağ’ın dağlık kısmında XIX. yüzyıldaki ilk işgalden sonra buraya göç
ettirilmiş olan Ermenilere muhtariyet verilerek Dağlık Karabağ Muhtar Vilayeti
kuruldu. Sovyet hakimiyeti yıllarında Azerbaycan Türklerinin ata yurdu olan 28.
000 km2’ye yakın arazi Azerbaycan’dan alınarak komşu cumhuriyetlere verildi.
18 Ekim 1991’de Azerbaycan arazisinde 71 yıldan sonra
yeniden müstakil Azerbaycan Cumhuriyeti kuruldu. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin
sahası 86.600 km2’dir. Arazisinin hacmi diğer ülkelerle mukayese edildiğinde
dünyada 111. sıradadır. Azerbaycan Cumhuriyeti 5 ülke ile sınırdaştır.
Sınırlarının uzunluğu 2.849 km2’dir. Azerbaycan Cumhuriyeti kuzeyde Rusya
terkibinde olan Dağıstan, kuzeybatıda Gürcistan, batıda Ermenistan, güneyde
İran, güneybatıda Türkiye ve doğuda Hazar denizi ile sınırdaştır.
Kuzey sınırları Samur çayının yatağından başlayarak Sudur
silsilesi ile Bazardüzü’ne sonra, Baş su ayırıcı silsilesi üzerinden batıya
doğru uzanır. Azerbaycan’ın Dağıstanla sınırlarının uzunluğu 289 km,
Gürcistanla ise 340 km’dir. Murguz, Şahdağ, Doğu Göyçe dağlarının su
ayırıcıları Ermenistanla Azerbaycan arasında sınır oluşturur. Ayrıca, zamanında
Ermenistan’a verilmiş Türk toprakları Azerbaycan’ın sınırları içerisinde olan
Nahçıvan Muhtar Cumhuriyeti’ni de ayırır. Nahçıvanla Ermenistan’ın sınırı
Dereleyez ve Zengezur dağlarından geçer. Azerbaycan’ın Ermenistan’la sınırlarının
uzunluğu 766 km’dir.
Güneyde tabii sınırlar İran’la (Güneyi Azerbaycanla) Aras
çayı, Talış dağları, Balkari çayı ve Astara çayından geçer. Azerbaycan’ın
İran’la olan sınırlarının uzunluğu 618 km’dir. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin
Türkiye ile 11 km’lik bir sınırı olmasının ülke için oldukça önemli iktisadi,
siyasi ve stratejik önemi bulunmaktadır. Doğuda, Azerbaycan toprakları Hazar
denizi ile sınırdır. Samur çayından Astara’ya kadar ülkenin sahil hattının
uzunluğu 825 km’dir.
Azerbaycan’ın başkenti Bakü şehri, Apşeron yarımadasında,
Hazar denizinin tabii körfezlerinden biri olan Bakü körfezinin sahilinde
yerleşmiştir. Bakü uluslararası öneme haiz bir liman şehridir. Buradan atlantik
ve Kuzey Buz okyanuslarının sularına gemi yolu ile çıkmak mümkündür.
Azerbaycan Cumhuriyeti arazisinin rölyefi farklılık arzeder.
Burada düzlükler ve dağlık bölgeler çoğunluktadır. Azerbaycan dağlık ülkedir.
Büyük Kafkas, Küçük Kafkas ve Talış dağları Kür-Aras ovalığını kuzeyden, batıdan
ve güneydoğudan ihate eder.
Azerbaycan arazisinin orta yüksekliği 657 m’dir. Ancak,
Hazar sahili ovalık deniz seviyesinden 26,5 m aşağıda olduğu halde, en yüksek
zirve olan Bazardüzü’nün yüksekliği 4466 metredir. Yeni ülke arazisinin yükseklik
farkı 4500 metreye yakındır.
Azerbaycan arazisinin %73’ü yüksekliği 1000 m’ye kadar olan,
%27’si ise 1000 metreden fazla olan yerlerdir. Görüldüğü gibi, ülkede düzlükler
geniş arazileri ihtiva etmektedir. Yalnız ovalıklar ülke arazisinin %40’ı
kadardır; deniz seviyesinden aşağıda olan ovalar %18’ini oluşturur.
Kuzeybatıdan güneydoğuya uzanan Büyük Kafkas dağlarının
güneydoğu kısmı Azerbaycan arazisindedir. Bu kısım Tinov-Rosso zirvesinden
başlar, Yassıyayla ve alçak tepeliklerle Apşeron yarımadasına kadar gelir, su
altında tepelikler halinde Türkmenistan sahillerine kadar uzanır ve Hazar
Denizi yatağını ikiye ayırır.
büyük Kafkas dağlarında esas yeri Baş Kafkas silsilesi
tutar. Aynı silsilenin yüksekliği 3632 m olan Babadağ zirvesine kadar olan
bölümü keskin parçalanmış, dik yamaçlarla ve derelerle kaplıdır. Babadağ’dan
doğuya doğru silsile tedricen alçalır, yamaçların dikliği azalır.
Su ayırıcı silsileye paralel bir kısım dağ silsilesi uzanır.
Onlardan en önemlisi kuzeyde Yan silsile, güneyde ise Govlağ ve Niyaldağ’dır.
Yan silsilenin en yüksek zirvesi Şahdağ’dır. Büyük Kafkas’ın kuzeydoğu
yamacında Gusar meyili, Samur-Deveci ovalığı, güneydoğusunda ise keskin
parçalanmış Gobustan alçak dağlığı bulunur.
Baş Kafkas silsilesinin güney etekleri boyunca yüksekliği
200-700 m olan Alazan-Ayrıçay dağarası vadisi uzanır. Bu vadiyi Kür-Aras
ovalığından Acınohur alçak dağlığı ayırır.
Küçük Kafkas dağları Büyük Kafkas’a nisbeten az
parçalanmıştır. Burada suayırıcılar, yamaçlar esasen daha yumuşaktır.
Azerbaycan dahilinde Küçük Kafkas dağlarının en önemlileri Şahdağ, Murovdağ,
Göyçe, Karabağ silsilesi ve Karabağ volkan yaylasıdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder